Onycholiza należy do objawów często obserwowanych w gabinetach dermatologicznych, odnowy biologicznej oraz gabinetach manicure i pedicure. Charakteryzuje się samoistnym oddzieleniem się płytki paznokciowej, najczęściej rozpoczynającym się w okolicy bliższej części paznokcia, stopniowo postępującym w kierunku wolnego brzegu, którego zajęcie zwane jest onychomadesis i stanowi najczęstszy objaw zajęcia płytki paznokciowej w przebiegu łuszczycy. W pojedynczych przypadkach onycholiza obejmuje również boczne krawędzie paznokcia doprowadzając do utraty stabilności płytki paznokcia.

Fot. Onycholiza paznokci stóp w przebiegu łuszczycy

Paznokcie z onycholizą mają najczęściej niezmienioną powierzchnię. Są gładkie, twarde, bez stanu zapalnego wokół. Sam objaw nie wynika z bezpośredniego uszkodzenia płytki, ale ze zjawisk zachodzących pod nią, czasem także związanych z infekcją. Stosunkowo często obserwuje się wtórne zakażenie grzybami drożdżakowymi. Leczenie zarówno pierwotnej przyczyny onycholizy, jak i wtórnych nadkażeń nasilających objaw jest konieczne ze względu na możliwość wystąpienia nieodwracalnych zmian w obrębie aparatu paznokciowego, z bliznowaceniem łożyska włącznie.

Częstość występowania samego objawu nie jest znana. Problem dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn w każdym wieku, z przewagą osób dorosłych, chociaż część badań epidemiologicznych opisuje przewagę kobiet.

Do przyczyn zewnętrznych onycholizy należą: miejscowo działające czynniki drażniące – zbyt częste moczenie dłoni w wodzie, narażenie na wilgoć, ekspozycja na wysoce toksyczne substancje i czynniki alergizujące – monomer metakrylanu metylu, formaldehyd, utwardzacze płytek paznokciowych, polimer 2-etylcyanokrylatu w klejach do coraz rzadziej dziś stosowanych tipsów, lakiery do paznokci, benzyna, zmywacze do farb, rozpuszczalniki i inne, urazy – zarówno poważne, jednorazowe, jak i mikrourazy powtarzane wielokrotnie.

Fot. Paznokcie u pacjenta z łuszczycą stawów, często moczącego dłonie

Natomiast pośród czynników endogennych, oprócz łuszczycy, chorobę powodują (alfabetycznie): amyloidoza, anemia (niedobór żelaza), choroba Reitera, cukrzyca, histiocytoza X, kiła, łuszczycowe zapalenie stawów, niedoczynność i nadczynność tarczycy, niedokrwienie dystalnych części kończyn, pelagra, pęcherzyca zwykła, porfaria erytropoetyczna i skórna późna, sarkoidoza, sklerodermia, szpiczak mnogi, rozstrzenie oskrzeli, toczeń układowy, trąd i stany zapalne nerwów. Ponadto do przyczyn stricte dermatologicznych należą: atopowe zapalenie skóry, liszaj płaski, liszaj pasmowaty, nadpotliwość dłoni i stóp, wspomniana już łuszczyca, pęcherzyca bujająca oraz rzadkie defekty ektodermalne i choroby wrodzone tj. pachyonychia congenita czy wrodzony defekt ektodermalny oraz nowotwory: rak kolczystokomórkowy w obrębie łożyska paznokci oraz rak płuc.

Obraz onycholizy może powstać również w przebiegu infekcji grzybami patogennymi typu dermatofitów (Trichophyton rubrum, T. mentagrophytes), drożdżakami (Candida sp.), bakteriami (Pseudomonas) i wirusami (wirus opryszczki).

Fot. Paznokieć u pacjenta z łuszczycą nadkażony infekcja grzybiczą

Kolejnym czynnikiem etiologicznym są leki, z których część powoduje onycholizę dopiero w kontakcie ze światem prowokując odmianę spontaniczną objawu lub pęcherzową (np. w przebiegu pseudoporfirii u pacjentów hemodializowanych). Należą do nich: tetracykliny, psoraleny, fluorochinolony, chloramfenikol, chloropromazyna, doksycyklina, doustne środki antykoncepcyjne, olanzepina, gryzeofulwina i inne.

Leki, które mogą prowokować powstanie onycholizy bez konieczności indukcji światłem to: kaptopril, retinoidy, etopozyd, leki onkologiczne typu paklitaksel, docetaksel, a także – ponownie: tetracyklina. Niekiedy onycholiza powstaje również w ciąży. Lista ww. leków i chorób nie jest kompletna, ale pozostałe przyczyny występuję rzadziej.

Fot. Częściowa onycholiza po urazie paznokcia, widoczny też krwiak

Rozpoznanie onycholizy opiera się na obrazie klinicznym. Konieczne jest wykonanie badania mikologicznego (bezpośredniego i hodowli) – celem wykluczenia podłoża grzybiczego objawu. Bardzo rzadko wykonuje się biopsję paznokcia i ocenę wycinka pod mikroskopem.

Leczenie onycholizy opiera się na odpowiedniej pielęgnacji i wykluczeniu czynnika sprawczego, jeśli jest to możliwe. Jeśli onycholiza jest objawem choroby skóry (np. łuszczycy), to można ją leczyć zgodnie z rozpoznaniem choroby podstawowej (w tym przypadku np. fototerapia, leki zewnętrzne i systemowe). W niektórych przypadkach stosuje się leczenie iniekcjami leków w macierz paznokcia.

Niezależnie od przyczyny – osoba dotknięta onycholizą musi unikać urazów, utrzymywać dłonie w czystości, jednocześnie jak najrzadziej moczyć łożysko paznokcia. Same płytki winny być krótko przycięte. W trakcie prac domowych należy zakładać na dłonie rękawiczki bawełniane, a dopiero na nie – drugą parę winylową. W gabinetach manicure i pedicure należy zwracać szczególną uwagę na klientów z onycholizą, gdyż część zabiegów, które u osoby zdrowej nie wyzwolą żadnych działań ubocznych, może doprowadzić do nasilenia objawu i utraty paznokcia. Dlatego wszystkie zabiegi winny być wykonywane po upewnieniu się, że pacjent nie ma choroby zakaźnej i z wielką delikatnością.

Prof. dr hab. Małgorzata Sokołowska-Wojdyło

Katedra i Klinika Dermatologii, Wenerologiii Alergologii GUMed